Egzamin na świadectwo maszynisty sprawdza nie tylko technikę prowadzenia pojazdu, ale także umiejętność radzenia sobie w sytuacjach awaryjnych, w których stawką jest zdrowie i życie ludzi. Dziedzina „Pierwsza pomoc, BHP i ochrona przeciwpożarowa” to nie teoria - to konkretne procedury, które musisz znać na pamięć. Poniżej omawiamy zakres wymagany na egzaminie, wskazujemy, na co zwracać uwagę, i wyjaśniamy, gdzie kandydaci najczęściej popełniają błędy.
Zakres egzaminu: co musisz umieć?
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z 24 listopada 2022 r. w sprawie licencji maszynisty (Dz.U. 2022 poz. 2574, załącznik nr 4), program szkolenia obejmuje temat 13: BHP, udzielanie pierwszej pomocy (10 godzin wykładów i 2 godziny zajęć praktycznych) oraz temat 14: ochrona przeciwpożarowa pojazdów kolejowych i terenów kolejowych, w tym pożary w tunelach (2 godziny wykładów i 2 godziny zajęć praktycznych).
Egzamin na świadectwo maszynisty opiera się na zakresie określonym w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z 24 listopada 2022 r. w sprawie egzaminów na licencję maszynisty i świadectwo maszynisty (Dz.U. 2022 poz. 2557). W szczególności § 2 ust. 2 pkt 1 lit. g i h wymaga znajomości zasad bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie zachowania na obszarze kolejowym, postępowania przy wsiadaniu do pojazdu kolejowego i wysiadaniu z niego, ergonomii, bezpieczeństwa personelu kolejowego i używanych środków ochrony indywidualnej, a także sposobów radzenia sobie ze stresem i w sytuacjach ekstremalnych.
Na teście pisemnym na licencję maszynisty (100 pytań) pytania z tej dziedziny mogą stanowić kilka procent całości, ale ich waga jest duża - dotyczą one sytuacji, w których od Twojej wiedzy zależy życie. Poniżej omawiamy kluczowe zagadnienia.
Łańcuch przeżycia i resuscytacja krążeniowo-oddechowa
Podstawą pierwszej pomocy jest tzw. łańcuch przeżycia. Składa się on z czterech ogniw: wczesne rozpoznanie zagrożenia i wezwanie pomocy, wczesna resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO), wczesna defibrylacja oraz opieka poresuscytacyjna. Na egzaminie najczęściej pytają o sekwencję czynności i parametry RKO.
Sekwencja postępowania z osobą nieprzytomną, która nie oddycha:
- Upewnij się, że miejsce zdarzenia jest bezpieczne (np. brak zagrożenia ze strony ruchu pociągów, sieci trakcyjnej).
- Sprawdź przytomność - delikatnie potrząśnij za ramiona i zapytaj „Czy wszystko w porządku?”.
- Jeśli brak reakcji, zawołaj o pomoc.
- Udrożnij drogi oddechowe - odchyl głowę do tyłu i unieś żuchwę.
- Oceń oddech przez 10 sekund: patrz, słuchaj i czuj. Jeśli oddech jest nieprawidłowy lub go brak, rozpocznij RKO.
- Wezwij pomoc - zadzwoń pod numer alarmowy 112 (lub 999) i poinformuj dyspozytora o sytuacji.
- Rozpocznij uciskanie klatki piersiowej.
Parametry RKO u osoby dorosłej:
- Stosunek uciśnięć do oddechów ratowniczych: 30:2 (30 uciśnięć, 2 oddechy), niezależnie od liczby ratowników.
- Częstotliwość uciśnięć: 100-120 na minutę.
- Głębokość uciśnięć: 5-6 cm.
- Po każdym uciśnięciu pozwól klatce piersiowej wrócić do pozycji wyjściowej.
- Jeśli nie chcesz lub nie możesz wykonywać oddechów ratowniczych, wykonuj tylko uciskanie klatki piersiowej w tempie 100-120/min.
Pamiętaj: RKO prowadzisz do przybycia służb ratunkowych, wyczerpania sił lub powrotu oznak życia.
Porażenie prądem z sieci trakcyjnej
Sieć trakcyjna w Polsce ma napięcie 3 kV prądu stałego (na większości linii) lub 25 kV 50 Hz (na liniach dużych prędkości). Porażenie prądem trakcyjnym jest śmiertelnie niebezpieczne, a procedura postępowania jest specyficzna.
Co zrobić, gdy zauważysz osobę porażoną prądem trakcyjnym?
- Nie zbliżaj się do poszkodowanego! Dopóki sieć nie zostanie wyłączona i uziemiona, istnieje ryzyko porażenia również Ciebie, zwłaszcza przy napięciu 3 kV.
- Natychmiast powiadom dyżurnego ruchu lub inne właściwe służby (pogotowie energetyki trakcyjnej), podając dokładne miejsce zdarzenia.
- Poczekaj na potwierdzenie wyłączenia napięcia i uziemienia sieci przez uprawnione służby. Dopiero wtedy możesz bezpiecznie podejść do poszkodowanego.
- Po uzyskaniu zgody przystąp do oceny stanu poszkodowanego i udziel pierwszej pomocy.
Na egzaminie często pojawia się pytanie: „Maszynista zauważył osobę porażoną prądem trakcyjnym, która leży na torowisku. Co powinien zrobić jako pierwszą czynność?”. Prawidłowa odpowiedź to: powiadomić odpowiednie służby i nie zbliżać się do poszkodowanego.
Krwotoki i urazy
Krwotok z rany kończyny to sytuacja, w której szybkie działanie ratuje życie. Zgodnie z wytycznymi, w przypadku silnego krwawienia:
- Załóż rękawiczki ochronne (jeśli masz je w apteczce).
- Uciskaj ranę jałowym opatrunkiem (lub czystą tkaniną).
- Jeśli opatrunek przesiąknie, nie zdejmuj go - nałóż kolejny na wierzch.
- Unieś kończynę powyżej poziomu serca (jeśli nie ma podejrzenia złamania).
- Jeśli krwotok nie ustaje, a ucisk nie pomaga, załóż opaskę uciskową (stazę) powyżej rany, na czas - zapisz czas jej założenia.
Pamiętaj, że opaskę uciskową stosuje się tylko w ostateczności, gdy inne metody zawiodły.
Apteczka w pojeździe - co powinna zawierać?
W pojeździe kolejowym musi znajdować się apteczka pierwszej pomocy. Jej wyposażenie określają przepisy wewnętrzne przewoźnika, ale w praktyce powinna zawierać minimum: rękawiczki jednorazowe, opatrunki jałowe, bandaże, plastry, nożyczki, koc ratunkowy, maseczkę do sztucznego oddychania. Na egzaminie możesz zostać zapytany o podstawowe elementy apteczki - warto je znać.
Zasady bezpieczeństwa przy wsiadaniu i wysiadaniu
Bezpieczne wsiadanie i wysiadanie z pojazdu kolejowego to podstawa BHP. Kluczowe zasady:
- Przed wsiadaniem upewnij się, że pojazd stoi, a droga jest wolna.
- Trzymaj się uchwytów, wchodź i schodź przodem do pojazdu.
- Nie skacz z pojazdu, nie wsiadaj ani nie wysiadaj w ruchu.
- Zwracaj uwagę na przeszkody (peron, torowisko, inne pojazdy).
- Stosuj środki ochrony indywidualnej (kamizelka odblaskowa, kask, buty ochronne) zgodnie z przepisami.
Ochrona przeciwpożarowa pojazdów i terenów kolejowych
W przypadku pożaru w pociągu maszynista ma obowiązek podjąć działania mające na celu ochronę pasażerów i umożliwienie ewakuacji. Zgodnie z zakresem egzaminu (Dz.U. 2022 poz. 2557, § 3 ust. 3 pkt 5 lit. b) musisz umieć ocenić warunki zatrzymania pociągu w przypadku pożaru, aby umożliwić ewakuację.
Rodzaje gaśnic:
- Gaśnica śniegowa (CO2) - do urządzeń elektrycznych pod napięciem.
- Gaśnica proszkowa - uniwersalna, do pożarów grup A, B, C.
- Gaśnica pianowa - do pożarów cieczy palnych, ale nie do urządzeń pod napięciem.
W pojazdach kolejowych stosuje się głównie gaśnice proszkowe i śniegowe. Pamiętaj, że przy gaszeniu urządzeń pod napięciem (np. rozdzielnic) należy używać gaśnicy śniegowej lub proszkowej, ale nigdy wody.
Zasady gaszenia pożaru:
- Oceń sytuację - jeśli pożar jest duży, ewakuuj ludzi i wezwij straż pożarną.
- Jeśli możesz, użyj gaśnicy, kierując strumień u podstawy ognia.
- Nie otwieraj okien i drzwi, jeśli pożar jest w zamkniętym pomieszczeniu - dopływ tlenu może go wzmóc.
- W tunelu: zatrzymaj pociąg w bezpiecznym miejscu, jeśli to możliwe, i postępuj zgodnie z procedurami zarządcy infrastruktury.
Na czym najczęściej się potykają
- Zbytnia pewność przy porażeniu prądem - wielu kandydatów wybiera odpowiedź „podbiegnij i odciągnij poszkodowanego”. To błąd. Przy napięciu 3 kV nie wolno się zbliżać bez wyłączenia zasilania.
- Kolejność czynności w RKO - często mylą ocenę oddechu z wezwaniem pomocy. Pamiętaj: najpierw sprawdź oddech (10 sekund), potem zadzwoń po pomoc, a następnie rozpocznij uciski.
- Stosunek uciśnięć do oddechów - niektórzy podają 15:2 (to dla dzieci), ale dla dorosłych zawsze 30:2.
- Głębokość i częstotliwość uciśnięć - 5-6 cm i 100-120/min to wartości, które musisz znać na pamięć.
- Gaśnica do urządzeń elektrycznych - woda jest niedopuszczalna, tylko śniegowa lub proszkowa.
- Ewakuacja w tunelu - nie wolno otwierać drzwi bez polecenia, jeśli istnieje ryzyko zadymienia.
Podsumowanie
Przygotowując się do egzaminu, przećwicz sekwencje czynności - najlepiej na fantomie. Pamiętaj, że pytania z tej dziedziny sprawdzają praktyczne umiejętności, a nie suchą teorię. Znajomość procedur to podstawa, ale liczy się też umiejętność zachowania spokoju i logicznego myślenia w stresie. Powodzenia!