Towary niebezpieczne to ładunek, którego maszynista nie widzi, ale za który odpowiada od chwili przejęcia pociągu. Egzamin na świadectwo maszynisty sprawdza, czy potrafisz ustalić, co wieziesz, gdzie to stoi i jak zareagować, gdy coś pójdzie nie tak. Poniżej omawiamy zakres wymagany przez rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 15 listopada 2022 r. w sprawie egzaminów na licencję maszynisty i świadectwo maszynisty (Dz.U. 2022 poz. 2557) oraz przepisy RID, na które powołuje się egzamin.
Regulamin RID i klasy zagrożeń
RID (Regulamin dla międzynarodowego przewozu kolejami towarów niebezpiecznych) to załącznik do Konwencji o międzynarodowym przewozie kolejami (COTIF). W Polsce jego postanowienia są stosowane w przewozach krajowych na podstawie ustawy o transporcie kolejowym. RID dzieli towary niebezpieczne na 9 klas zagrożenia:
- Materiały wybuchowe
- Gazy
- Ciecze zapalne
- Materiały stałe zapalne, materiały samoreaktywne i materiały wybuchowe stałe odczulone
- Materiały utleniające i nadtlenki organiczne
- Materiały toksyczne i materiały zakaźne
- Materiały promieniotwórcze
- Materiały żrące
- Różne materiały i przedmioty niebezpieczne
Każda klasa ma przypisaną nalepkę ostrzegawczą o charakterystycznym wyglądzie. Dla klasy 1 to wybuchająca bomba, dla klasy 2 - butla gazowa, dla klasy 3 - płomień, dla klasy 4 - płomień nad belką, dla klasy 5 - płomień nad okręgiem, dla klasy 6 - czaszka i skrzyżowane piszczele, dla klasy 7 - symbol promieniotwórczości, dla klasy 8 - korozja metalu i skóry, dla klasy 9 - pasy pionowe. Znajomość klas i ich symboli to podstawa - na egzaminie padają pytania w rodzaju "która klasa obejmuje materiały wybuchowe?" (oczywiście klasa 1).
Nalepki ostrzegawcze i tablice pomarańczowe
Każdy wagon z towarami niebezpiecznymi musi być oznakowany nalepkami ostrzegawczymi odpowiadającymi klasie. Nalepki mają wymiary co najmniej 100 x 100 mm i są umieszczone na obu burtach wagonu. Dodatkowo wagony przewożące towary w cysternach, kontenerach-cysternach lub w sztukach przesyłki muszą mieć tablice pomarańczowe - prostokątne tablice o wymiarach 400 x 300 mm z czarną obwódką.
Tablice pomarańczowe występują w dwóch wariantach:
- bez numerów - na wagonach z towarami w ilościach poniżej progów wymagających oznakowania, ale powyżej limitów zwolnienia,
- z numerami - w górnej części tablicy umieszcza się numer rozpoznawczy zagrożenia (tzw. numer Kemlera), a w dolnej - numer UN.
Numer rozpoznawczy zagrożenia składa się z dwóch lub trzech cyfr (czasem z literą X przed cyframi). Cyfry oznaczają rodzaj zagrożenia: 2 - wydzielanie gazu, 3 - zapalność cieczy lub gazu, 4 - zapalność ciała stałego, 5 - działanie utleniające, 6 - toksyczność, 8 - żrącość, 9 - niebezpieczeństwo samorzutnej gwałtownej reakcji. Powtórzenie cyfry oznacza wzmożenie zagrożenia, np. 33 - ciecz wysoce zapalna. Litera X oznacza, że materiał reaguje niebezpiecznie z wodą.
Numer UN to czterocyfrowy numer przypisany konkretnemu materiałowi w RID, np. UN 1203 - benzyna, UN 1005 - amoniak bezwodny. Znajomość konkretnych numerów UN nie jest wymagana na egzaminie, ale musisz umieć odczytać je z tablicy i wiedzieć, co oznaczają.
Dokumentacja przewozowa
Podstawowym dokumentem dla maszynisty jest wykaz wagonów (potocznie "wykaz"), który zawiera informacje o każdym wagonie, w tym o tym, czy przewozi towary niebezpieczne. Dla pociągów z towarami niebezpiecznymi przewoźnik ma obowiązek dołączyć do dokumentacji pociągu zestawienie tych towarów, zwane często "dokumentem przewozowym RID". Dokument ten musi zawierać:
- numer UN,
- nazwę przewozową,
- klasę zagrożenia,
- grupę pakowania (jeśli dotyczy),
- ilość towaru,
- liczbę i rodzaj opakowań lub cystern,
- dane nadawcy i przewoźnika.
Na egzaminie możesz dostać pytanie: "Który dokument przewozowy musi zawierać numer UN, nazwę przewozową i klasę zagrożenia?" - odpowiedzią jest właśnie dokument przewozowy RID, a nie list przewozowy czy wykaz wagonów.
Ustalanie rodzaju i miejsca towarów niebezpiecznych w składzie
Zgodnie z rozporządzeniem 2557 (zakres egzaminu na świadectwo maszynisty, pkt 7 lit. b) maszynista musi umieć "ustalić, czy w składzie pociągu znajdują się towary niebezpieczne, określić ich rodzaj oraz umiejscowienie na podstawie dokumentacji pociągu". W praktyce oznacza to, że na podstawie wykazu wagonów i dokumentu RID musisz wskazać, na którym wagonie (o jakim numerze) i w jakiej pozycji w składzie znajduje się dany towar. W dokumentacji pociągu towary niebezpieczne są wyróżnione (np. symbolem "RID" lub "T"). Musisz też wiedzieć, że wagony z towarami niebezpiecznymi nie mogą być stawiane w składzie w dowolnym miejscu - obowiązują ograniczenia dotyczące sąsiedztwa z wagonami z ludźmi (np. w pociągach pasażerskich nie przewozi się towarów niebezpiecznych, z wyjątkami określonymi w RID).
Postępowanie przy zdarzeniu z udziałem towarów niebezpiecznych
W razie wypadku lub awarii z udziałem wagonu z towarami niebezpiecznymi maszynista musi:
- Zatrzymać pociąg i zabezpieczyć go przed zbiegnięciem.
- Ocenić sytuację, jeśli to możliwe bez narażania życia.
- Niezwłocznie powiadomić dyżurnego ruchu lub inne właściwe służby, podając:
- numer pociągu i miejsce zdarzenia,
- informację o przewożonych towarach niebezpiecznych (klasa, numer UN, jeśli jest znany),
- widoczne oznaki zagrożenia (wyciek, pożar, dym).
- Oddalić się z miejsca zdarzenia w bezpieczne miejsce, jeśli istnieje ryzyko wybuchu lub działania substancji toksycznych.
- Nie gasić pożaru na wagonie z towarami niebezpiecznymi bez odpowiedniego sprzętu i wiedzy - niektóre substancje reagują z wodą.
Egzamin sprawdza znajomość tych procedur, w tym konieczności wezwania pomocy i przekazania informacji o ładunku.
Na czym najczęściej się potykają
- Mylenie numeru UN z numerem rozpoznawczym zagrożenia. Numer UN jest zawsze czterocyfrowy, a numer zagrożenia - dwu- lub trzycyfrowy (czasem z X). Na tablicy pomarańczowej góra to zagrożenie, dół to UN.
- Nieznajomość znaczenia powtórzonej cyfry w numerze zagrożenia. 33 to nie to samo co 3 - oznacza wzmożone zagrożenie.
- Błędne przypisywanie klas do towarów. Np. materiały wybuchowe to klasa 1, a nie 3. Ciecze zapalne to klasa 3.
- Pomijanie dokumentu RID. Wykaz wagonów to nie to samo co dokument przewozowy RID - ten drugi zawiera szczegółowe dane o towarze.
- Nieumiejętność wskazania wagonu z towarami niebezpiecznymi na podstawie dokumentacji. Ćwicz czytanie wykazu wagonów i identyfikację pozycji.
- Brak wiedzy o ograniczeniach w zestawianiu składu. Wagony z towarami niebezpiecznymi mają ograniczenia dotyczące sąsiedztwa z innymi wagonami, zwłaszcza z wagonami do przewozu ludzi.
Podsumowanie
Na teście na świadectwo maszynisty (100 pytań) zagadnienia z tego bloku stanowią część zakresu S - nie są wydzielone jako osobny blok, ale pytania o RID pojawiają się regularnie. Warto poświęcić im czas, bo dotyczą one realnych obowiązków maszynisty. Zapamiętaj klasy, nalepki, tablice i dokumenty - to podstawa. Przećwicz odczytywanie tablic pomarańczowych i analizę dokumentacji pociągu. Wtedy na egzaminie nie zaskoczy Cię żadne pytanie o towary niebezpieczne.